Interview met Christoph Blase (deel 1/2)

PACKED: Hoe ben je begonnen met de preservering van video- en mediakunst?

Christoph Blase: Vroeger had ik eigenlijk niets te maken met oude televisies, of videoapparatuur. Ik heb gedurende meer dan twintig jaar gewerkt als kunstcriticus. Rond 2001 ontving ik een grote collectie videobanden die waren opgenomen tijdens de documenta 5 in 1972.³ In dat jaar was mijn vader verantwoordelijk voor de audiovisuele documentatie van de documenta-tentoonstelling.


PACKED: Om hoeveel banden ging het?

Christoph Blase: Deze collectie bestaat uit ongeveer tachtig ¼”Akai videobanden.⁴ Ik heb geprobeerd om ze over te zetten en om een paar bedrijven te vinden die dit konden doen, maar ik kon er in Europa geen vinden. Het enige bedrijf dat ik kon vinden was Vidipax⁵ uit New York dat in die tijd nog bestond. Maar het organiseren van een overzetting door hen was te ingewikkeld en te duur. Als gevolg begon ik zelf te zoeken naar apparatuur. Ik vond twee of drie oude Akai-videorecorders van het systeem Akai VT. Ik begon hier in september 2001 met een project om deze banden over te zetten naar digitale Betacam.⁶ Van deze digitale Betacam banden maakten we nadien met de Sonic compressor een compressie naar MPEG-1⁷, een zeer vroeg bestandsformaat. Vervolgens maakten we een eerste tentoonstelling in januari 2002 of het najaar van 2001, dit kan ik me niet meer herinneren.

Dit was de eerste keer dat ik hier echt mee te maken had. Na deze ervaring en tijdens dit werk ontdekte ik dat er veel video’s van cultureel belang waren: kunstvideo’s, documentatie over de kunstwereld … Deze video’s bestonden nog steeds, maar wat niet langer bestond waren de videoapparaten. Er waren reeds een paar conferenties geweest over al dit audiovisueel erfgoed dat dreigde verloren te gaan. Mensen praatten erover, maar niemand ondernam iets. Dit is de reden waarom ik op eigen initiatief oude machines begon te verzamelen.


Photograph: Franz Wamhof / Gestaltung: Renata Sas. © ZKM | Zentrum für Kunst und Medientechnologie Karlsruhe, 2009.


PACKED: En dit is hoe jij je kennis over de obsolete bandformaten en hun afpeelapparatuur hebt verworven?

Christoph Blase: Ja, alle kennis die ik vandaag heb had ik niet in 2001. Het begon echt allemaal op dat moment. Ik had een beperkte achtergrondkennis als resultaat van de videodocumentatie die ik deed in de jaren zeventig. Ik wist ook wat apparaten voor open reel videobanden en apparaten voor vroege videocassetteformaten waren, maar mijn kennis hield op aan het einde van de jaren zeventig omdat ik vanaf dat moment niet langer bezig was met oude video’s. Natuurlijk heb ik in de jaren ‘70 ook veel videowerken gezien.

Ik begon oude apparaten te verzamelen om wat kennis op te doen over de verschillende systemen. Elke week ontdekte ik een nieuw systeem, een nieuw apparaat. Ik begon op eBay deze apparaten te kopen, en mijn collectie groeide. In het begin kocht ik de apparatuur voor een aanzienlijke som geld. Voor mijn eerste ¾” U-matic top-loader⁸ betaalde ik 500 Duitse Mark, wat nu overeenkomt met 250 Euro. Vandaag kun je misschien een dergelijk apparaat kopen voor 20 Euro. Mijn eerste open reel apparaat, een Sony CV toestel, heb ik gekocht voor 200 Euro.

Vervolgens had ik geluk dat ik ongeveer 300 open reel banden kon kopen van een universiteit in het zuiden van Duitsland. Ze behoorden toe aan een taallaboratorium. De inhoud van deze banden was niet echt belangrijk voor de culturele geschiedenis: dit liet me toe om te proberen de banden weer af te spelen, zonder schrik te hoeven hebben om ze te beschadigen.


PACKED: Is dit hoe je begon met het zoeken naar manieren om oude bandformaten te restaureren?

Christoph Blase: Ja, omdat het grote probleem was dat alle ½” en andere banden plakkerig⁹ en vuil waren. Ik ontwikkelde meerdere methodes om hen terug te kunnen afspelen. Ik probeerde ze te bakken.¹⁰ Ik deed een paar tests om te weten te komen hoe lang ik hen diende te bakken, op welke temperatuur, enz. Ik was er me ten volle van bewust dat ik veel banden zou kapot maken, enkel en alleen om te weten welke resultaten je kunt bekomen door ze te bakken.

Vervolgens kocht ik een oude filmmontagetafel, die hier nog steeds in het labo staat. Met deze montagetafel bouwde ik een mechanische reinigingsmachine die me toeliet om in te grijpen tijdens de reiniging , het pad en de snelheid van de band te veranderen en te zien hoeveel vuil er wordt weggeveegd. Ik noemde het de ‘Clean Putzer Version 0.7’ (lacht).


PACKED: Wanneer ben je voor ZKM beginnen werken?

Christoph Blase: Toen ZKM besloot het Labor für antiquierte Videosysteme te financieren ben ik met al mijn apparaten naar dit laboratorium gekomen. Dit was in 2004. Het was het vertrekpunt. In het begin waren we vooral bezig met het oplossen van alle technische problemen. Hoe te digitaliseren? Welke apparatuur te gebruiken voor digitalisering? Hoe deze enorme hoeveelheid data op te slaan? En hoe deze apparaten op te knappen? In de beginjaren van het labo vond ik een heel goede technicus die vandaag nog steeds voor ons werkt. Hij heeft al deze toestellen gerepareerd. Samen hebben we een paar andere apparaten ontwikkeld en een tweede, derde en vierde generatie reinigingsmachines gebouwd. Sinds ongeveer twee jaar hebben we een heel goede technische infrastructuur. Ondertussen hebben we meer dan vijfhonderd apparaten verzameld. Vandaag kunnen we meer dan vijftig verschillende dragerformaten aan, gaande van dragerformaten van het midden van de jaren ‘60 tot het midden van de jaren ’80. We hebben meerdere toestellen voor alle belangrijke open reel videoformaten. Dit laat ons toe om dingen te veranderen, te proberen, en het beste apparaat te vinden voor elke band. Op dit moment hebben we bijvoorbeeld vijf werkende Sony CV open reel apparaten¹¹ in één labo.


Photograph: Franz Wamhof / Gestaltung: Renata Sas. © ZKM | Zentrum für Kunst und Medientechnologie Karlsruhe, 2009.


PACKED: Heb je ook te maken met recentere formaten dan open reel video?

Christoph Blase: Ja, er is nog een ander labo voor de meer moderne formaten. We hebben ongeveer vijf of zes speelklare U-matic toestellen. Dit maakt het voor ons mogelijk om te testen welke U-matic speler de beste is voor een bepaalde band. We hebben vaak te maken met U-matic banden die zeer slecht spelen in een front-loader apparaat, maar wanneer je ze in een oude top-loader apparaat steekt, krijg je een heel mooi resultaat. Onze strategie is om zoveel mogelijk verschillende toestellen te verzamelen die in heel goede staat verkeren, en dan voor elke band uit te zoeken welk toestel het beste is.


PACKED: Je vertelde ons dat je het ‘bakken’ als een techniek gebruikt om de oude banden te restaureren. Welk soort bakoven en welke protocollen gebruik je hiervoor?

Christoph Blase: Uit ervaring weet ik dat het heel gevaarlijk is om te zeggen hoe je de banden moet bakken: hoe lang, in welke oven, op welke temperatuur … Dit is gevaarlijk omdat er in het bakproces een bepaald punt is waarop je de band kunt beschadigen of zelfs vernietigen. Dit is mogelijk en het gebeurde tijdens mijn testen: enkele banden raakten verbrand. Ik wil niet verantwoordelijk worden gesteld voor eventuele mislukkingen van anderen en daarom verkies ik om niet in detail te spreken over onze bakprocedures. Als ik zou zeggen, “OK, wij werken met dit en dat,” en iemand anders zou dit proberen te imiteren, is het risico dat hij zijn banden zou vernietigen zeer groot als de persoon in kwestie geen ervaring heeft. Je hebt een zekere graad van praktische ervaring nodig om banden te bakken¹².

Toen ik met mijn collega van het restauratielabo van Sony in Frankrijk¹³ sprak over de bakprocedure, vroeg ik hem welke temperatuur zij gebruikten voor het bakken. Het grappige was dat de temperatuur die hij me vertelde absoluut veel te laag was. Voor mij was het duidelijk dat wat hij zei fout was, want ik kan geen resultaten bereiken met deze temperatuur; dit is onmogelijk. Maar de temperatuur die hij me vertelde, 50°C, is exact de temperatuur waarbij je kunt verzekeren dat er niets zal gebeuren. Er zal geen vooruitgang zijn, maar tegelijkertijd is het ook zeker dat je de videoband bij deze temperatuur niet zult kapot maken. 50°C is niet voldoende om goede resultaten te bekomen; het waarborgt enkel dat je aan de ‘veilige kant’ zit. Indien iemand een videoband bakt op 50°C zal hij deze waarschijnlijk drie dagen lang moeten laten bakken.

Maar hij zal er niet in slagen de band kapot te maken; dit is zeker. Volgens mijn ervaring zal 50°C je niet het resultaat geven dat je voor ogen had. Wij hanteren bij het bakken een hogere temperatuur dan 50°C. De audiosector begon met het bakken van magnetische banden. Bij hen heb ik wat informatie opgepikt over wat er bij het bakken belangrijk is, en welke temperatuur je het best kunt hanteren. Op basis van deze informatie heb ik iets ontwikkeld en heb ik in 2002 meerdere testen gedaan. Op een bepaald moment wist ik dat mijn procedure goed was omdat we onze programma’s succesvol konden laten spelen. Maar tegenwoordig is het bakken van banden zeldzaam geworden in ZKM; we bakken misschien nog hooguit één band per maand.


PACKED: Verhoog je de temperatuur geleidelijk tijdens het bakproces?

Christoph Blase: Ja, we beginnen op 20°C en de temperatuur stijgt tot meer dan 50°C. Je moet de temperatuur dan gedurende een bepaalde tijd constant houden en hem vervolgens opnieuw laten zakken. Natuurlijk kun je de warme videoband niet uit de oven nemen en hem meteen in de videospeler steken. We laten hem minstens één uur rusten. De totale baktijd is afhankelijk, maar hij bedraagt minstens zes uur. Na zes uur kan je normaalgezien een resultaat vaststellen. Je kan stellen dat voor zeventig of tachtig procent van de videobanden een baktijd van zes uur volstaat, maar soms moet je een band gedurende twintig uur bakken. We hebben al gevallen gehad waarbij we enkel na twintig uur bakken de resultaten kregen waar we naar op zoek waren.


PACKED: En dan moet je de banden snel overzetten omdat het effect niet zo lang blijft duren?

Christoph Blase: Sommige mensen geven aan dat je een band maar één keer kunt bakken en dat daarna het effect verdwijnt. Dit is belachelijk. Ik had ooit een videoband die gebakken was en die was, omdat we niet de tijd hadden om hem onmiddellijk over te zetten, na het bakken onderzocht om te kijken of we hem zouden kunnen afspelen. Toen we zagen dat de band in orde was, hebben we besloten om hem pas een week later over te zetten. Vervolgens vergaten we dit te doen en na twee maanden realiseerden we ons dat de gebakken band nog steeds moest worden overgezet. Op dat moment was hij opnieuw plakkerig geworden en moesten we hem weer bakken. Dit bleek geen probleem; het werkte. Nadien hebben we hem onmiddellijk overgezet. We hebben ook banden gehad die een tweede keer werden gebakken, drie jaar nadat ze een eerste keer waren gebakken; we wilden een bepaald fragment en hadden daarbij een absoluut perfecte kwaliteit nodig. Deze band was, nadat hij drie jaar geleden werd gebakken, reeds perfect en zonder problemen af het spelen. Dit zijn twee voorbeelden.

We hebben videobanden die opnieuw zullen beginnen plakken binnen zes weken nadat ze zijn gebakken. Die zullen we dus opnieuw moeten bakken, maar van anderen ben ik zeker dat je ze op zijn minst vier weken nadat ze zijn gebakken nog steeds zo vaak kunt overzetten als je wil. Het kan compleet verschillen van band tot band.


PACKED: Maar het bakproces wordt altijd gebruikt in combinatie met reiniging?

Christoph Blase: Ja, we beginnen altijd eerst met het reinigen van de band. Omdat bakken nog steeds een risico inhoudt, doen we dit enkel indien het reinigen ons niet het gewenste resultaat oplevert. Onze reinigingsmachine kan zowel heel traag als heel snel draaien.


PACKED: Sommige televisiearchieven gebruiken in bepaalde gevallen het bakproces om het tijdsintensieve reinigingsproces over te slaan.

Christoph Blase: Misschien is dit mogelijk bij een 1” of 2” videoband. Maar er is ook nog iets anders: als je een band bakt moet je hem gewoon maar in de oven steken en tijdens het bakproces kun je dan iets anders doen. Maar wanneer je werkt met de reinigingsmachine moet je erbij zijn tijdens het hele proces. Het is geen geautomatiseerd proces: je moet kijken naar wat je aan het doen bent, en je moet voortdurend beslissingen nemen terwijl je bij de machine staat.


PACKED: Eens de videobanden zijn gedigitaliseerd, gaan ze terug naar jullie opslagruimte. Onder welke omstandigheden worden de banden opgeslagen?

Christoph Blase: Normaalgezien onder klimaatomstandigheden tussen 15°C en 20°C en met een lage vochtigheidsgraad. Dit is een andere interessante ervaring. We ontvangen videobanden die voordien zijn opgeslagen onder verschillende soorten opslagomstandigheden. Enerzijds ontvangen we bijvoorbeeld videobanden uit museumdepots met een perfecte klimaatcontrole. Deze banden hebben soms gedurende dertig jaar hun opslagruimte niet verlaten. Op een collectie van twintig banden kan het gebeuren dat de eerste drie onmiddellijk perfect en zonder enig probleem afspelen, dat de volgende vijf catastrofaal zijn en dat je hard op hen zult moeten werken, en dat de volgende twee banden weer perfect afspelen. Hoewel deze banden allemaal afkomstig zijn uit dezelfde periode, uit dezelfde week en van dezelfde fabrikant, gedragen ze zich heel individueel. Elke band lijkt zijn persoonlijke evolutie te hebben. Anderzijds ontvangen we ook banden die gedurende dertig jaar zijn opgeslagen onder een dak bij temperaturen onder nul in de winter en bij 40°C in de zomer. Het resultaat is vergelijkbaar met de banden die werden opgeslagen in goede opslagomstandigheden: enkele banden kun je afspelen en de anderen niet. In het algemeen kun je tachtig procent van de open reel banden die hier toekomen niet afspelen, maar twintig procent wel. Je weet nooit welke banden zullen spelen. De graad van problemen die we tegenkomen tijdens het reinigingsproces is ook heel verschillend.

Onze ervaring leert dat de staat van de banden vaak – vanzelfsprekend – een klein beetje beter is wanneer ze uit museumdepots komen dan van onder een dak. Maar het punt is dat er absoluut geen garanties zijn. Het enige dat je met zekerheid kunt zeggen is dat Scotch-banden uit de jaren ‘70 minder problemen veroorzaken dan de Sony-banden. Maar het spijtige is dat Scotch-banden in die tijd goedkoper waren, en dus als men dacht dat iets heel belangrijks moest worden opgenomen, kocht men de duurdere Sony-banden. Sony was er zich reeds heel vroeg van bewust dat ze niet de beste banden produceerden en dit is de reden waarom zij bepaalde oplossingen aanboden: ze bouwden zelf reinigingsmachines en boden de mogelijkheid om deze machines gedurende een bepaalde tijd te gebruiken indien je een U-matic systeem zou kopen, alles zou migreren naar U-matic en je oude open reel banden zou vernietigen.

Wij zeggen aan iedereen “Gooi nooit het oude materiaal weg, zelfs indien je oude banden zijn overgezet en gedigitaliseerd, en je de indruk hebt dat de resultaten goed zijn,” omdat je nooit weet welke mogelijkheden de toekomst zal brengen. We hebben bijvoorbeeld een paar heel belangrijke banden die we in de voorbije jaren drie of vier keer hebben gemigreerd. We stoten nog voortdurend op nieuwe oplossingen die een beter effect zouden kunnen hebben gehad op de originele banden, en dan proberen we iets anders dan wat we de eerste keer deden.


PACKED: Welke capture board gebruik je voor de digitalisering?

Christoph Blase: We gebruiken de Io van Aja Video Systems.¹⁴ We gebruiken het Quicktime containerformaat¹⁵ en de codec¹⁶ die verbonden is aan de Io-toestellen. We digitaliseren de videobanden als een ongecomprimeerd bestand.¹⁷


PACKED: We weten dat je de Diamant software¹⁸ hebt gebruikt in ZKM. Wat is jouw ervaring met de restauratiesoftware?

Christoph Blase: Het project ‘40yearsvideoart.de – Part 1’ gebruikte de Diamant Software. Ik heb het in werking gezien en ik was ook aanwezig op een Diamant-workshop. Onze ervaring is dat het misschien een goede restauratiesoftware is voor film, maar niet voor video.


PACKED: Betekent dit dat je enkel frame per frame werkt met Final Cut Pro,¹⁹ en dat er van automatisering geen sprake is?

Christoph Blase: Ja, we hebben geen restauratiesoftware voor de drop-outs of gelijkaardige dingen. Om deze reden proberen we de drop-outs en andere problemen op te lossen vooraleer de band wordt gedigitaliseerd – tenzij de fouten er altijd geweest zijn. Wat je vaak tegenkomt zijn opgenomen drop-outs, omdat de band in kwestie een kopie is van een band van een eerdere generatie. In een dergelijk geval kun je niets ondernemen. Maar voor sommige banden die heel belangrijk zijn doen we het met de hand, het is een beetje zoals ‘inkleuren’ (lacht).

Maar we proberen echt om restauratie te vermijden door al onze krachten te investeren in de reiniging en de digitalisering van de band. Wanneer we van bij het begin weten dat het een heel belangrijke band is, zullen we alles doen om van de eerste digitalisering meteen de meest perfecte te maken. Als we niet zeker zijn van de inhoud – en dit is vaak het geval – zullen we een soort raadplegingskopie maken en nadien zullen we beslissen of de band echt de moeite waard is. Hierna zullen we hem dan opnieuw digitaliseren, in de beste kwaliteit die we kunnen bereiken. Enkel indien nodig restaureren we op een digitale manier. Dit is het gebruikelijke proces.


PACKED: Hoe sla je de bestanden dan op?

Christoph Blase: We hebben alles opgeslagen op LTO-3²⁰ met een back-up op verschillende plaatsen. Alles heeft een back-up. Tot nu toe hebben we enkel zeer goede ervaringen gehad met LTO, in het bijzonder wanneer we terug moesten grijpen naar de zogeheten ‘digitale masters’. Elke maand moeten we twee of drie keer onze digitale masters raadplegen die op de LTO-tapes staan. Als het niet duidelijk is wat iemand precies nodig heeft, zullen we een bestand afspelen van op de digitale master op LTO en dan kunnen we bijvoorbeeld een digitale Betacam kopie maken van op de computer. Dit betekent dat we onze bestanden op de LTO-tapes per toeval controleren, en tot op heden is er nooit een probleem geweest. Als er een probleem zou zijn, zouden we natuurlijk onmiddellijk de kopie controleren. Misschien zullen er binnen vijf, tien of vijftien jaar problemen opduiken waar niemand vandaag van op de hoogte is. Gezien we de LTO-tapes elke maand nakijken, hoop ik maar dat we vroeg genoeg op de hoogte zullen zijn van deze problemen.


PACKED: Hoeveel jaar werk je reeds met LTO-tapes?

Christoph Blase: Minstens drie jaar. Ik denk dat het er dit jaar vier zullen zijn.


PACKED: Maak je ook raadplegingsbestanden?

Christoph Blase: Ja, natuurlijk maken we een MPEG-bestand.²¹ Negenennegentig procent van de kopieën die hier buiten gaan, worden gemaakt van MPEG-bestanden.


PACKED: Wat is de status van het Labor für antiquierte Videosysteme (Laboratorium voor Antieke Videosystemen) binnen ZKM?

Christoph Blase: In het begin maakten we hier in ZKM deel uit van het Institut für Bildmedien (Instituut voor Visuele Media). Na twee jaar en een paar interne reorganisaties werden we een eigen afdeling binnen ZKM. We werden samengevoegd met het audiovisueel archief van de mediatheek. Alle workflows werden veranderd om te verzekeren dat elke afdeling binnen ZKM dat verantwoordelijk is voor digitalisering op dezelfde manier zou werken: met dezelfde workflow, hetzelfde beschrijvingsmodel voor de server, etc. Het doel was te verzekeren dat de resultaten van het gedane werk binnen de verschillende afdelingen zeer snel kan worden gecombineerd.

Natuurlijk kan het nooit perfect zijn. Zelfs als een apparaat voor een zeer zeldzaam formaat twee jaar geleden nog steeds bijzonder goed werkte, kan je er niet zeker van zijn dat het nog zou werken als je het nu uit de opslagruimte zou halen en het zou starten. Wanneer we een zeldzaam formaat moeten overzetten, hebben we soms twee of drie dagen nodig om het apparaat te herstellen dat we voor de migratie willen gebruiken. Soms moeten we zelfs op zoek naar een andere apparaat.

Ondertussen hebben we een archief opgebouwd van duizenden video’s dat makkelijk kan worden geraadpleegd. Dit laat ons toe om bijvoorbeeld in ongeveer tien minuten tijd een DVD voor raadpleging te produceren of om een bestand te genereren op een flashcard voor gebruik in tentoonstellingen.

Nadat onze infrastructuur was opgezet en min of meer perfect werkte, raakten we meer geïnteresseerd in de inhoud van de videobanden. Dit is uiteindelijk de reden waarom we dit alles doen. Iemand zei ooit dat ik een hardware junkie ben, maar eigenlijk ben ik een software junkie. Ik ben geïnteresseerd in de videobanden en niet in de apparaten. Natuurlijk hou ik van de apparaten, maar ik raakte geïnteresseerd in de hardware net omdat er geen manier was om al deze oude videobanden opnieuw zichtbaar en toegankelijk te maken zonder de apparaten.


PACKED: En was dit het doel van de tentoonstelling ‘RECORD > AGAIN! - 40yearsvideoart.de – Part 2’?

Christoph Blase: Ja, ‘RECORD > AGAIN! - 40yearsvideoart.de – Part 2’ is een grote reizende tentoonstelling die wordt gefinancierd door de Kulturstiftung des Bundes, We bereiden momenteel een grote tentoonstellingscatalogus voor van bijna 500 pagina’s. Deze tentoonstelling was de aanleiding voor onze zoektocht naar videobanden.
We bezochten onder andere het Nederlands Instituut voor Mediakunst – Montevideo / Time Based Arts²² en alle andere instituten en musea die reeds zeer vroeg in de jaren zeventig en tachtig banden verzamelden. We zijn ook in contact gekomen met oudere artiesten en de meeste van hen hadden nog steeds hun eigen banden. Bij Ulrike Rosenbach²³ hebben we bijvoorbeeld een band gevonden uit 1978 die eigenlijk nooit is vertoond geweest. Het is één van haar beste videowerken, maar in die tijd wou niemand deze band vertonen. We hebben hem gerestaureerd en hebben een betere versie van de originele ¾” U-matic band gemaakt dan de versie die zij had.

We zijn dus momenteel op zoek naar interessant materiaal. We hebben reeds vele archieven verzameld. Hoewel we vaak weten wat de archieven bevatten, zijn ze niet goed gedocumenteerd. We moeten ze verder documenteren en beschikbaar maken voor wetenschappelijk onderzoek. Dit is de volgende stap in de werking van ons labo.


PACKED: Kun je ons wat meer vertellen over de apparatuur verbonden aan de videowerken?

Christoph Blase: Drie jaar geleden werd de beslissing genomen dat voor de tentoonstelling ‘RECORD > AGAIN! - 40yearsvideoart.de – Part 2’ het merendeel van de oude videowerken zou worden getoond op apparaten, monitors, televisies, enz. die dateerden uit de periode waarin de werken zijn gecreëerd. Als gevolg begon ik al deze Wega, Braun, Brionvega²⁴ en oude Sony monitors te verzamelen die we nadien opknapten. Vandaag zijn we in staat een werk te tonen met acht Wegavision monitors die naast elkaar op een rijtje staan en die het videomateriaal weergeven op heel goede zwart/wit beeldbuismonitoren.



Een Brionvega televisie. © Nicolas Blazianu


PACKED: Je verzamelde veel televisies en monitoren om dit te kunnen doen. Kun je ons vertellen via welke kanalen je al deze apparatuur verkrijgt?

Christoph Blase: Er is één hoofdkanaal: eBay. Zonder eBay zou het onmogelijk zijn om zoveel apparatuur te verzamelen; het is echt een heel belangrijke bron. Sinds vorig jaar zijn we min of meer gestopt met het aankopen van apparatuur. We kopen nu enkel nog aan indien de apparatuur die we vinden heel zeldzaam is, we haar nog niet hebben of we er slechts één of twee exemplaren van hebben. Op dit moment bezitten we voldoende apparatuur. Maar zonder eBay zou het onmogelijk zijn geweest om een labo als dit op te bouwen. Zeventig tot tachtig procent van de apparatuur die we hier hebben, werd gekocht via eBay.


PACKED: Welke andere kanalen gebruik je?

Christoph Blase: Tegenwoordig krijgen we ook veel schenkingen, maar het komt zelden voor dat iemand ons een open reel apparaat schenkt. Meestal ontvangen we ¾” U-matic spelers en ook veel monitoren. We krijgen zelfs oude televisies geschonken. Onlangs werd het zelfs teveel. Soms moeten we dingen weigeren omdat het voor ZKM geen zin heeft om elke oude Grundig of Neckermann televisie aan te nemen die men ons aanbiedt.

Soms krijgen we ook aanbiedingen om zaken aan te kopen, bijvoorbeeld van iemand die een videostudio of een videoproductiebedrijf had en nu met pensioen gaat. Maar aangezien de oorspronkelijke aankoopprijs van deze apparatuur honderden duizenden Euro bedroeg, denkt men soms dat ze nog steeds 50.000 Euro waard is – maar in de meeste gevallen is ze zelfs geen 5.000 Euro meer waard. Het is heel moeilijk om aan oudere mensen uit te leggen dat wat ze ons aanbieden vandaag niet zoveel waarde meer heeft. We zullen de apparatuur dan ook enkel aankopen als ze zeer interessant voor ons is.

Andere bronnen zijn de kunstenaars en de musea; soms krijgen we van hen de originele apparatuur. We hebben allerlei soorten originele apparatuur gekregen van Wolf Kahlen²⁵, de kunstenaarsgroep Telewissen²⁶, Ulrike Rosenbach, enz. die indertijd door hen werd gebruikt. Deze apparaten zijn ‘museumstukken’ en we werken er niet echt mee. We bewaren ze gewoon als ‘de apparatuur van de kunstenaar’; het is een andere categorie toestellen omdat ze de originele toestellen zijn waarmee deze kunstenaars werkten.


PACKED: Hoeveel categorieën zijn er?

Christoph Blase: Eerst en vooral hebben we een collectie recorders voor videobanden en videocassettes die kunnen worden gebruikt voor overzettingen. Een deel van deze collectie werd opgeknapt; deze machines zijn onze ‘werkpaarden’. Verder hebben we ook een collectie apparaten voor reserveonderdelen en apparatuur die in de toekomst nog moet worden opgeknapt. Zoals ik eerder vermeldde hebben we daarnaast een verzameling apparaten die geen deel uitmaken van de workflow. Dit zijn de apparaten die uit bepaalde musea komen en die enkel zijn bedoeld om als een ‘origineel apparaat’ te worden getoond tijdens vertoningen, tentoonstellingen, enz.

We hebben ook nog een verzameling televisietoestellen om de inhoud van de videobanden te vertonen. We hebben een grote collectie van verschillende types kleurmonitors en kleurtelevisies. We hebben ook veel zwart/wit televisies. Natuurlijk mogen we ook de digitale hardware die we hier hebben niet vergeten want die is heel belangrijk. Sommige toestellen vallen tussen de categorieën, zoals de heel belangrijke verzameling reinigingsmachines. We hebben reinigingsmachines voor ¼”, ½” en 1” banden; voor cassetteformaten zoals ¾”U-matic en VHS. We hebben ongeveer zes of zeven reinigingsmachines en enkele daarvan zijn natuurlijk RTI-toestellen²⁷.


PACKED: Je spreekt met betrekking tot de apparatuur die je in de tentoonstellingen gebruikt alleen over de televisies. Betekent dit dat je nooit originele afspeelapparatuur in tentoonstellingen gebruikt?

Christoph Blase: Inderdaad, het houdt voor ons geen steek om dat te doen.


PACKED: Zelfs als ze een visueel onderdeel zijn van de installatie?

Christoph Blase: Er zijn wel een paar voorbeelden te vinden in de tentoonstelling ‘RECORD > AGAIN! - 40yearsvideoart.de – Part 2’. We maakten bijvoorbeeld een reconstructie van een bepaalde video-installatie uit 1981, met een tafel waarop een U-matic speler en een kleurentelevisie zijn geplaatst. Als onderdeel van dit werk stelden we een originele U-matic top-loader tentoon, maar hij staat niet aan.




PACKED: Betekent dit dat je in de plaats ervan een flash card speler gebruikte?

Christoph Blase: Ja, we gebruikten een flash card speler. We stopten één of twee jaar geleden met het gebruik van DVD-spelers en stapten over op flash card spelers. Alle video’s die we tonen in de tentoonstelling ‘RECORD > AGAIN! - 40yearsvideoart.de – Part 2’ zijn afkomstig van de digitale master die we zelf gemaakt hebben. Van deze masters hebben we ook gecomprimeerde MPEG-bestanden gemaakt die we op een flash card speler hebben gezet, waarvan ze afgespeeld worden.

Natuurlijk is dit een situatie waarbij wordt gewerkt met tussenoplossingen omdat je bijvoorbeeld op de oude zwart/wit televisies normaalgezien enkel het oude antennesignaal hebt; we hebben deze problemen opgelost.


PACKED: Je gebruikt nooit de originele apparatuur om een werk te tonen?

Christoph Blase: Inderdaad, dat doen we nooit. Ik denk dat het heel moeilijk zou zijn als je dat zou willen proberen. We hadden bijvoorbeeld een installatie met een geluidsrecorder waarop een band speelde die één uur duurde. Na elk uur moest een museummedewerker de band terugspoelen en opnieuw op ‘play’ drukken, wat helemaal niet praktisch en te tijdsintensief is voor het personeel van een museum. Stel je voor dat je dit zou moeten doen voor twintig of dertig werken … In de tentoonstelling hebben we al ongeveer zestig televisietoestellen om aan en uit te zetten.

De originele ½” machines zijn ook niet gebouwd voor gebruik tijdens tentoonstellingen. Je moet in het achterhoofd houden dat de videotentoonstellingen, experimenten, festivals, workshops of hoe ze ook werden genoemd in de jaren zeventig, geen evenementen waren die meerdere weken duurden; ze duurden slechts een paar dagen. De technici of de kunstenaars – de mensen die wisten hoe je met een open reel videorecorder moet omgaan – waren er aanwezig. Vandaag heeft niemand in een museum deze kennis. Het is min of meer onmogelijk geworden om een werk met dit soort apparatuur te tonen. Je zou in zekere zin ook je apparatuur en je banden vernietigen. Je zou zeker een nieuwe kopie van de band moeten maken op een ½” band. Deze kopie zou dan stuk raken tijdens de tentoonstelling, eenvoudigweg omdat dit bandformaat niet is ontwikkeld om voortdurend af te spelen gedurende weken aan één stuk. Dit werd enkel mogelijk met de komst van de ¾” U-matic technologie, maar zelfs dat was – en is nog steeds – problematisch.

Johannes Gfeller²⁸ deed het in de tentoonstelling ’ Schweizer Videokunst der 70er und 80er Jahre. Eine Rekonstruktion’.²⁹ Op een bepaalde manier werkte dat goed, maar hij moest enkele U-matic spelers vervangen. Hij had ook meerdere kopieën van elke videocassette en veranderde ze tijdens de tentoonstelling. Na een tijdje waren ze immers versleten.


PACKED: Hou je tijdens een tentoonstelling rekening met de beperkte levensduur van de televisies en de monitors?

Christoph Blase: Ja, dit doen we. De tentoonstelling ‘RECORD > AGAIN! - 40yearsvideoart.de – Part 2’ begon hier in Karlsruhe en duurde zes tot zeven weken, ging nadien naar Aken voor ongeveer acht weken, vervolgens naar Dresden voor negen weken en is nu in Oldenburg.³⁰ Op elke locatie waar de tentoonstelling werd getoond, hadden we slechts één apparaat dat stuk ging. Dat apparaat moesten we dan repareren. Aangezien er meer dan zestig toestellen in de tentoonstelling zitten, is dit een heel goed resultaat.

Al deze televisietoestellen moesten worden opgeknapt omdat je ze niet onmiddellijk kan opstellen in een tentoonstelling als je ze pas de dag voordien hebt gekregen. Ik ontving het voorbije weekend bijvoorbeeld een Wegavision; hoewel ik zag dat hij werkte toen ik hem kocht, kon je hem niet onmiddellijk op dat moment gebruiken voor een tentoonstelling. Misschien zal hij gedurende één of twee dagen werken, maar daarna zal hij defect gaan en beschadigd raken.

Na het opknapwerk waarbij alle elcos³¹ en condensators³² worden vervangen en een paar andere onderhoudstaken gebeuren – dit hangt altijd af van het ene televisietoestel tot het andere – staan ze hier in onze video showroom waar we ze gedurende drie dagen aan laten staan. Als ze gedurende die drie dagen zonder problemen spelen, kan ik er bijna zeker van zijn dat het mogelijk is om ze naar een tentoonstelling te sturen die meerdere weken zal duren. Tijdens deze drie dagen vertoont zeventig procent van de apparaten geen problemen. Vijfentwintig tot dertig procent zal wat kleine problemen hebben en stukgaan, tijdens de eerste halve dag of tijdens de laatste halve dag. In dit geval moeten we de apparaten opnieuw herstellen. Vaak is het slechts een klein detail dat moet worden aangepast: het merendeel van de apparaten werkt opnieuw na twintig minuten en zal gedurende drie dagen op rij blijven werken. Mijn ervaring is dat als een televisie gedurende drie dagen werkt, hij waarschijnlijk ook zal blijven werken gedurende meerdere weken.


PACKED: Wat is het ergste dat kan gebeuren met een televisietoestel of een monitor?

Christoph Blase: Het ergste is dat de zogenaamde THT³³ defect raakt. Als je dan geen ander exemplaar hebt van exact hetzelfde model, heb je een probleem.


PACKED: In dat geval zou je de volledige beeldbuis moeten vervangen?

Christoph Blase: Neen, we vervangen enkel de THT. Maar soms vervangen we ook de beeldbuis. Het hangt er van af welk onderdeel defect is. Het kan ook gebeuren dat we de stroomvoorzieningseenheid moeten veranderen. Soms hebben ze een heel bijzondere stroomvoorzieningseenheid. We hebben hier al een paar toestellen gehad met een defecte stroomvoorzieningseenheid, en jammer genoeg hadden we geen exemplaren van hetzelfde type; we konden er zelfs geen krijgen. Als gevolg moesten we wachten tot er een televisie van hetzelfde model op de markt kwam om er zo één opnieuw aan te kopen.

Hier in de opslagruimte van ons labo hebben we een heel bijzonder televisiemodel met een grote kleurmonitor en daaronder een rij van drie kleine zwart/wit monitors. Om deze televisie te doen werken hebben we drie exemplaren moeten kopen. De televisie staat nu in de tentoonstelling.


PACKED: Als je een monitor of een videospeler aankoopt, koop je hem dan met een bepaald werk in gedachten? Of probeer je gewoon voldoende apparatuur uit een bepaalde periode te verzamelen om verschillende soorten werken af te kunnen spelen?

Christoph Blase: Dit hangt er van af. Soms heb ik inderdaad een bepaald werk in gedachten en dan koop ik de apparatuur omdat ik denk dat ze perfect bij het werk zou passen. Of ik heb gezien dat een werk ooit al op een bepaalde manier is vertoond en ik denk dat het misschien beter zou zijn om het te tonen op een ander televisietoestel dan het oorspronkelijke.


PACKED: Wat zijn de andere gevallen waarin de beeldbuis belangrijk is voor het werk?

Christoph Blase: Er bestaan vroege videowerken waarbij de kunstenaar met het televisiescherm zelf werkt. De kunstenaar is te zien op het scherm en het lijkt alsof hij in de televisie zit en dat hij iets aan het doen is op het glas – van de binnenkant van de televisie naar de buitenkant, naar het publiek toe. In de jaren ‘70 bestonden er televisies met ronde hoeken en kanten. Om dit soort vroeg videowerk te tonen heb je natuurlijk een televisietoestel nodig met ronde hoeken; je kunt het niet tonen op een flat screen of op een Bang and Olufsen-televisie.³⁴ Wat je nodig hebt is een zwart/wit televisie met ronde vormen; dit is heel belangrijk.

Kik hier om deel 2 van dit interview te lezen.


Voetnoten

¹Zie http://www.zkm.de
²Zie http://www.record-again.de/ and http://on1.zkm.de/zkm/stories/storyReader$6550
³documenta is een belangrijke tentoonstelling van moderne en hedendaagse kunst die momenteel om de vijf jaar plaats heeft in Kassel, Duitsland. documenta werd in 1955 gesticht door kunstenaar, leraar en curator Arnold Bode als onderdeel van de Bundesgartenschau (Federale Tuinexpo) die op dat moment plaats vond in Kassel. De curator van documenta V was Harald Zeeman die kunstenaars als Bruce Nauman, Joseph Beuys, Joseph Thek, Vito Acconci, Joan Jonas, Rebecca Horn, enz. uitnodigde en werk van hen tentoonstelde. Zie ook http://documentaarchiv.stadt-kassel.de/miniwebs/documentaarchiv_e/07895/index.html
⁴De Akai 1/4 “ is een draagbaar opnameformaat op videotape dat werd geproduceerd door Akai Electric Ltd. in Tokio, Japan. Van het draagbare systeem met de camera maakten ook een kleine verwijderbare videomonitor en een optionele RF-modulator (radiofrequentiemodulator) voor gebruik met een televisietoestel deel uit.
⁵VidiPax was één van de grootste bedrijven ter wereld voor de restauratie, migratie en encodering van magnetische dragers en had kantoren in de Verenigde Staten en Canada. VidiPax was gespecialiseerd in de restauratie en remastering van verwaarloosde, beschadigde of verslechterde video-, film-, audio-, en gegevensdragers. Het bedrijf veranderde in 2009 zijn activiteiten en restaureert vandaag niet langer videotapes.
⁶Digital Betacam of DigiBeta is een digitale versie van het Betacam-formaat. Gedurende lange tijd werd het door televisie- en andere audiovisuele archieven beschouwd als een goed archiveringsformaat omdat er geen generatieverlies optreedt tussen twee kopieën. Aangezien de verwachting is dat de huidige technologische evolutie zal resulteren in grootschalige tapeless archivering, wordt ook verwacht dat digital Betacam als archiveringsformaat zal verdwijnen.
⁷MPEG-1 is een standaard voor lossy compressie van video en audio. Het is ontwikkeld voor een beeldgrootte die gelijk is aan een half scherm (352x288 pixels), en om digitale video te comprimeren tot 1,5 Mbit/s (met respectievelijk compressieverhoudingen van 26:1 en 6:1), wat resulteert in een gemiddelde kwaliteit. Het werd in wezen ontworpen om bewegende beelden en klank te encoderen naar een bitrate van een Compact Disc. Het wordt gebruikt voor Video CD, SVCD en kan worden gebruikt voor video in lage kwaliteit op DVD Video. Voordat MPEG-2 ruim verspreid was, werd het gebruikt voor digitale satelliet- en kabeltelevisie.
⁸U-matic is een analoog videoformaat dat werd ontwikkeld op het einde van de jaren ’60 en dat bestaat uit een magnetische videotape met een breedte van ¾” in een cassette. Het is de voorloper van analoge Betacam. De eerste modellen van afspeel- en opnametoestellen voor U-matic zoals de Sony VO-1600 of de VP-2030 hadden een laadsysteem voor de cassettes aan hun bovenkant. De recentere modellen hebben een laadsysteem aan hun voorkant.
⁹Het sticky shed syndroom is een toestand waarbij de bindlaag van de videoband - die de gemagnetiseerde coating van ijzeroxide op de plastic drager houdt – zodanig is verslechterd dat ze niet langer voldoende kleefkracht heeft waardoor de magnetische coating loskomt en zich afzet tijdens het afspelen. Dit afzetten van partikels veroorzaakt een kortstondig wegvallen van het videosignaal op de videotapes.
¹⁰Het ‘bakken’ van tapes is een proces dat wordt gebruikt om magnetische tapes, zoals audiocassettes en videobanden, te restaureren die chemisch beginnen te ontbinden door hun ouderdom en die lijden aan het sticky shed syndroom. Bij het ‘bakken’ van een tape wordt de tape gedurende een bepaalde tijd in een gespecialiseerde oven gelegd met in het algemeen een temperatuur tussen maximaal 40° en 60° C.
¹¹½” open reel is een analoog videoformaat dat werd geïntroduceerd in 1965. De ½” band zit niet in een cassette maar op een open spoel. De banden werden gebruikt in combinatie met de eerste draagbare videorecorders, en werden veel gebruikt door kunstenaars, docenten en activisten. Er bestaan grofweg twee categorieën onder de ½” open reels: CV (Consumer Video/Commercial Video); and AV (EIAJ Type 1). Alhoewel de banden er identiek uitzien, zijn de afspeeltoestellen niet compatibel.
¹²Zie ook: http://www.packed.be/nl/resources/detail/interview_ina/packed_publicaties.html#bakken
¹³Christoph Blase verwijst hier naar een Sony-fabriek die opende in 1984 en in Pontonx-sur-l'Adour, in het zuidwesten van Frankrijk, was gevestigd. Deze fabriek was gespecialiseerd in de productie van tapes en bood ook diensten aan voor het overzetten van open reel videoformaten. Ze werd gesloten in 2009 vanwege de stopzetting door Sony van haar tapeproductie in Frankrijk omdat magnetische videotape steeds meer in onbruik raakt als drager.
¹⁴Zie http://www.aja.com/products/io/
¹⁵QuickTime is een multimedia-raamwerk dat is ontwikkeld door Apple. Het ondersteunt een groot aantal formaten voor digitale video, media clips, klank, tekst, animatie, muziek en interactieve panoramische beelden. .MOV is een speciaal videoformaat voor de Quicktime player. Het is beschikbaar voor zowel Mac OS als Windows-besturingssystemen.
¹⁶Een codec is een compressie/decompressieschema of algoritme (soms ook coderings- of decoderingsschema of algoritme genoemd) dat de hoeveelheid bits vermindert die noodzakelijk is voor de opslag van een dataobject zoals een beeldbestand (= compressie), maar dat een reconstructie van de gecomprimeerde data toelaat in een formaat dat bruikbaar is voor vertoning, bewerking, enz. (= decompressie). Er zijn veel verschillende codecs, en ze worden vaak gebruikt om de overdrachtstijd te beperken die nodig is om beelden of data te optimaliseren voor gebruik op het Web.
¹⁷Datacompressie is een proces digitale data minder bits in beslag nemen dan oorspronkelijk. Omdat videobestanden de neiging hebben om groot te zijn, gebruiken ze meestal (lossy) compressie. Bij lossy compressie is de compressie niet helemaal omkeerbaar omdat een deel van de data verloren gaat. Digitale archivering vereist ongecomprimeerde of lossless gecomprimeerde bestanden.
¹⁸DIAMANT is een softwareoplossing voor automatische, semi-automatische en manuele filmrestauratie. Zie: http://www.hs-art.com/html/products/diamant.html
¹⁹Final Cut Pro is professionele software voor niet-lineaire videomontage die werd ontwikkeld door Macromedia Inc., en door Apple Inc. sinds het einde van de jaren ’90.
²⁰Linear Tape-Open (of LTO) is een open formaat dat is ontwikkeld op het einde van de jaren ’90 voor de opslag van data op magnetische tape.
²¹De Moving Picture Experts Group (MPEG) is werkgroep van experts die werd gesticht door ISO (International Organization for Standards) om standaarden vast te leggen voor audio- en videocompressie en -transmissie. De MPEG-standaarden zijn een reeks die evolueert, en waarvan elke standaard is ontwikkeld voor een verschillend doel.
²²Montevideo werd in 1978 door René Coelho in Amsterdam gesticht. Het had al snel een grote hoeveelheid werken van kunstenaars Bill Viola, Gary Hill, Shelly Silver en Gabor Body beschikbaar voor verhuur. In 1993 fusioneerde Montevideo met Time Based Arts, een videodistributeur die in 1983 werd gesticht door de Vereniging van Videokunstenaars. Het werk van beide organisaties werd voortgezet onder de naam Nederlands Instituut voor Mediakunst, Montevideo/Time Based Arts.
²³Ulrike Rosenbach (° 1943, Bad Salzdetfurth) is een pionier en belangrijke figuur binnen de video- en performancekunst in Duitsland. In haar zogenaamde video live actions, legt ze patronen bloot van de constructie van de vrouwelijke identiteit en ontwikkelt ze strategieën voor zelfbepaling. Zie: http://www.ulrike-rosenbach.de
²⁴Brionvega is een Italiaanse elektronicafabrikant, in 1945 in Milaan gesticht en vandaag is gevestigd in Pordenone, Friuli-Venezia Giulia, Italië. Brionvega is befaamd voor zijn radio’s en televisies die ontstaan uit de samenwerking met bekende ontwerpbedrijven. Zie http://en.wikipedia.org/wiki/Brionvega
²⁵Wolf Khalen (° 1940, Aachen) is een Duitse kunstenaar die o.a. fotografeert (sinds 1956), schildert, tekent en drukt (sinds 1960), video’s maakt (sinds 1969), klankwerken creëert (sinds 1970), performance doet (sinds 1968), architectuur ontwerpt (sinds 1972) en etnologische videodocumentaires maakt (sinds 1985). Hij is professor in intermediakunst aan de Technischen Universität Berlin sinds 1982. Hij is oprichter van het Videoforum Berlin (1970/71) en ADA I and II (Aktionen der Avantgarde, samen met Wolf Vostell en Jörn Merkert) in 1973 en 1974. Zie: http://www.wolf-kahlen.net/museum/
²⁶Telewissen (een woordspeling op tele-kennis en tele-visie) is een videocollectief dat in 1969 in Darmstadt werd gesticht door Herbert Schuhmacher. De andere leden waren a.o. Rolf Schnieders, Rainer Witt, Nik Schuhmacher. Ze demonstreerden het gebruik van mobiele videotechnologie vlak voor de tentoonstellingssite van documenta 5 in 1972. Zie: http://www.telewissen-video.de/ and http://www.medienkunstnetz.de/artist/telewissen/biography/
²⁷RTI is een Amerikaans bedrijf dat toestellen verkoopt voor de reiniging en controle van verschillende videotapeformaten, bijvoorbeeld 1” en ¾” U-matic. Zie: http://www.rtico.com/products1.html
²⁸Johannes Gfeller is professor aan de Afdeling voor Conservering en Restauratie van de Hochschule der Künst HKB, Bern (Zwitserland). Sinds 2002 is hij ook verantwoordelijk voor het onderzoeksproject AktiveArchive.
²⁹Zie: http://www.aktivearchive.ch/content/teilprojekte.php?pid=21 en http://www.kunstmuseumluzern.ch/archiv/index.html?videoschweiz/index_en.php
³⁰De tentoonstelling was te zien in ZKM in Karlsruhe van 17 juli tot 6 september 2009, in Ludwig Forum in Aachen van 18 september tot 15 november 2009, in het Kunsthaus in Dresden van 28 november tot 14 februari 2010 en in het Edith-Ruß-Haus für Medienkunst in Oldenburg van 26 februari tot 5 april 2010.
³¹Elcos zijn elektrolytische condensators.
³²Een condensator is een passieve elektronische component die bestaat uit een paar geleiders die zijn gescheiden door een niet-geleide stof (isolator). Wanneer er een potentieel verschil (voltage) bestaat tussen de geleiders is er een elektrisch veld aanwezig in de isolator. Dit veld slaat energie op en produceert een mechanische kracht tussen de geleiders. Het effect is het grootst wanneer er een nauwe scheiding is tussen grote delen van de geleiders, vandaar dat geleidende condensators vaak platen worden genoemd. Praktische condensators zijn te koop in veel verschillende vormen. Het type van interne isolator, de structuur van de platen en de verpakking zijn sterk bepalend voor de eigenschappen van de condensator en zijn toepassingen.
³³THT staat voor ‘Transformateur Haute Tension’. Het is een Frans begrip voor hoogspanningstransformator, een essentieel onderdeel van de beeldbuis. De belangrijkste functie van de THT is een voltage te verzekeren van ongeveer 25 Kilovolt voor kleurmonitors of kleurentelevisies en van 15 Kilovolt voor zwart/wit televisies en monitors.
³⁴Bang & Olufsen is een Deens bedrijf dat audioapparatuur, televisietoestellen en telefoons ontwerpt en produceert. Het is in 1925 gesticht door Peter Bang en Svend Olufsen. B&O-producten hebben, in vergelijking met die van andere merken, vaak een andere en opmerkelijke design. B&O huurt eerder ontwerpers tijdelijk in dan ze rechtstreeks te werk te stellen in het bedrijf. Zie: http://www.bang-olufsen.com/